Toda cultura é unha invención ou, se se prefire, un conto, un
relato con múltiples voces, algunhas máis poderosas que outras. Como dí o
sinólogo François Julien a identidade cultural non existe, é máis unha boneca
rusa que sempre agocha relatos disidentes dentro da historia oficial. O
antropólogo David Graeber ten escrito das elites político-culturais que construiron
a idea de cutura occidental no século
XIX, cando se integra Estados Unidos con Europa nun mesmo concepto que se fixou
na disolución dos imperios coloniais.
Graeber desminte
a idea tan arraigada no noso inaxinario de que a democracia sexa un invento
occidental. “O ideal democrático non nace da tradición occidental senón que foi
imposto sobre ela”. A democracia é un conxunto de prácticas que tiveron lugar
en diversas civilizacións, en cada ocasión en que unha comunidade artella
mecanismos para solventar problemas sociais fóra do control estatal. Foi
precisamente contra estes que se foi afirmando o entramado institucional das
distintas tradicións, incluida a occidental. É preciso recordalo: Occidente non
ten o patrimonio da liberdade, e sería larga a lista de fallas morais que
evidencian a nosa colaboración no curso perverso do mundo. Xa Pericles
practicara a complicidade entre democracia e poder militar.
Recordaba
estas lecturas a propósito da invocación a Occidente nos relatos que acompañan
á guerra en Ucrania. Esa invocación contén dúas variantes: unha, a do combate
da liberdade frente ao imperialismo, outra a do combate entre imperialismos.
Como dí Edgar Morin, “o sinxelo é o feito de que hai un agresor e un agredido,
e que o agresor é unha gran potencia e o agredido unha nación pacífica”. Nese
combate non pode haber dúbidas, o dereito a defender a propia liberdade é un
principio supremo, incluindo a obriga moral de apoiar a Ucrania. É a postura do
idealismo liberal.
A outra
variante é a loita entre imperialismos, un marco no que sectores de esquerda
conflúen coa realpolitik xeopolítica
baixo a forma dunha conciencia asediada, como claramente explota Putin,
inspirándose en pensadores do paneslavismo como Alexander Dugin que predican
odio a Occidente. Pero esa conciencia asediada tamén leva tempo formándose en
Occidente, primeiro frente ao fundamentalismo islámico (explotado pola extrema
dereita que propaga o medo á inimigración), e agora frente o imperio ruso, sen
esquecer a China como telón de fondo, o gran rival á espera, así como outros
actores con vellos agravios como Irán. As frustracións occidentais ante un
mundo multipolar son caldo de cultivo do auxe populista; como dí John Gray, a
algunhas elites europeas non lles molestaría que Putin conseguise seus
obxectivos.
Se baixo a
primeira variante a inacción non deixa de ser culpable, na segunda a
intervención ten os trazos do irresponsable. A reconfiguración do mundo atópase
nunha difícil tesitura. A construcción do universal detívose bruscamente, cos
organismos internacionais máis inoperantes que nunca nos últimos oitenta anos.
Mentres
París agardaba o asalto da Wehrmacht, Simone Weil escribíu un ensaio sobre a
guerra titulado “A Ilíada ou o poema
da forza”. Na súa meditación sobre Homero, Weil describe a natureza destrutiva
da forza que “transforma o humano en pedra” e produce a cegueira dos homes
(case sempre homes!) Para eso canta o poema, para recordar que “o forte nunca é
absolutamente forte, (nin) o débil absolutamente débil”.
