sábado, 20 de agosto de 2022

NO SOMOS UNA TEORÍA

 

“No somos una teoría, somos personas”. Sin entrar en abstrusos debates que dividen al movimiento feminista ni considerar de recibo el activismo del boicoteo y el escrache que se da desde actitudes radicalizadas, esa frase, utilizada como defensa y reivindicación del movimiento trans, señala algo muy básico que casi da apuro tener que destacar: ¿cómo se puede admitir el rechazo a una ampliación de derechos por parte de quien no puede o no quiere ejercerlos? El asunto me hace pensar en debates recurrentes que se han dado en épocas diferentes, desde el divorcio y los anticonceptivos hasta el aborto o el matrimonio homosexual, siempre hay quien quiere denegar aspiraciones de colectivos ajenos que en realidad no solo reclaman derechos propios sino que apuntan a ampliar la idea misma de ciudadanía.

Efectivamente los transexuales son personas antes que cualquier otra cosa, condición que ha costado mucho, históricamente, ir construyendo para incluir a negros, mujeres o gente humilde obligada a trabajar servilmente para sobrevivir, traspasando fronteras sociales, de raza o de género.

Ahora sabemos que la idea de un sujeto universal respondía a condicionantes raciales y culturales occidentales, que fue una idea patriarcal, misógina y homófoba, hondamente arraigada en el dualismo jerárquico (mente y materia, cultura y naturaleza, actividad y pasividad), trasunto del mismo binarismo en lo sexual. La dualidad sexual no es más que un mecanismo reproductor, pero la sexualidad humana es mucho más, incluye siempre un formateo cultural, una construcción de género (que puede atenerse o no al dualismo dominante en la esfera cultural) y un cúmulo de experiencias vividas por una persona y procesadas por su particular subjetividad. La identidad no viene dada por la biología y ni siquiera por la cultura (o la raza, clase, etc., aunque tenga que ver con todo ello); la identidad es ante todo biografía, hecha de múltiples tramas y capaz de adoptar diversos roles. 

La idea sesgada de lo universal no tiene ya suficiente crédito, confrontada al empuje de la diversidad en todos sus frentes, pero eso no significa que la  universalidad no deba ser construida, tanto en lo extenso (ampliando todo tipo de variantes) como en lo intenso (incluyéndolas en un horizonte común). Lo universal y común es así un horizonte, no se da por supuesto (como hace la perspectiva sesgada) ni se alcanza excluyendo identidades que no se comparten ni restringiendo aspiraciones y derechos.

“No somos una teoría, somos diversidad”, reza otra variante del lema trans, diversidad que no se deja atrapar por las imposiciones de un sujeto normativo, sea masculino o femenino. Utilizamos valores binarios para hablar de realidades que no lo son; somos personas diversas, las mujeres y los hombres. Pero es que además la teoría existe en el propio feminismo, múltiples modelos que ponen en cuestión la existencia de una identidad sexo/género común a todas las mujeres (y hombres), y cuestionan los marcos teóricos anclados en el patriarcado, la jerarquía racial y el dominio de clase; un feminismo construido en la praxis, más ocupado en disolver fronteras que en trazarlas.

En un contexto de regresión moral como el que se avecina (con el Tribunal Supremo de EE UU como síntoma), y con los problemas de violencia creciente contra colectivos ya tradicionalmente marginados, me parece hasta inmoral cuestionar la legitimidad de sus derechos para apuntalar un sujeto de resistencia supuestamente amenazado. Las amenazas vienen de otro lado, del regreso de pulsiones autoritarias que contagian su puritanismo en todo el espectro político, y la lucha sigue estando donde estaba, en la vieja obsesión por el control de los cuerpos (en especial de las mujeres).   

miércoles, 10 de agosto de 2022

QUE VÉN O LOBO!

 


De nenos, a todos contáronnos algunha vez o conto de Pedro e o lobo: o humilde pastor que repetía a broma de “que vén o lobo”, ata o día en que a súa aparición verdadeira xa non foi crida despois de tantos desmentidos e… aforrareime o desenlace e a súa lección moral. Claro que os seus veciños podían ser máis esixentes e comportarse como procesadores racionais de información, dun xeito asimilable ao procedemento científico, e obstinarse en solicitar todos os datos posibles antes de decantar unha opinión (buscámolo por todas partes e non hai probas da súa presenza, ou efectivamente estas son irrefutables), pero a historia de Esopo da por suposto que os humanos somos sensibles a cantos de serea, ameazas, enganos e bromas, que somos moldeables non só polo datos senón tamén polos discursos que os acompañan e que, aínda que sirvan para darlles sentido, ocultan con frecuencia os intereses, desexos e pretensións de quen os profire. Vamos, que o bromista do conto tanto pode ser un científico avieso que quere chamar a atención sobre unha invención súa que alcanza escaso recoñecemento como un empresario que busca articular as condicións para que prospere o seu negocio ou un político que pretende un efecto positivo en termos electorais. E nós –a veciñanza de Pedro– lidiando con toda esa información e o seu aparello mediático.

O lobo chámase neste caso inverno, uns meses de frío que poden collernos sen suficiente subministración enerxética, ou con pouca auga se non chove, sufrindo alteracións climáticas cada vez máis extremas ou presenciando exercicios pre-bélicos nos mares do Indo-Pacífico, ademais da continuación da campaña rusa en Ucraína ou unha nova saída a escena do malfadado virus ou outro que estea na reserva. Onde pode conducir todo isto? Cantas veces é preciso que o lobo aúlle para tomalo en serio ou, como apunta o conto, precisamente para non facerlle caso?

É a opción que lles teño oído moitas veces a amigos supostamente ben informados: iremos capeando o temporal como sempre foi, pasando momentos mellores e peores pero no fondo permanecendo idénticos afáns e o mesmo entrelazamiento, por variable que sexa, de problemas e retos con medidas e solucións. É unha especie de visión antiga do eterno retorno, na que todo cambia só na superficie aparente porque a natureza das cousas, e a nosa propia, será igual, e todo ocorre segundo unha xustiza reparadora universal (á que inxenuamente chamamos destino).

É esa confianza cega no destino o que nos fai lanzarnos a vivir este agosto coma se fose o último, enchendo festas, hoteis e transportes, con números de record. Tense falado dos felices vinte antes do desastre. Carpe diem, fuxida cara a adiante, se hai que queimar máis carbón pois se queima e listo e, se non, que veñan salvarnos as nucleares.

Tamén cabe o opción de que o lobo xa estea entre nós e esteamos acostumándonos a un medo convenientemente inoculado. Eu confeso que entre a fantasía da invulnerabilidade e a neurastenia que paraliza (zombies ao revés, temerosos dos que viven de verdade), prefiro non ser augafestas e sumarme aínda que sexa de esguello ao xeral desfrute. Non creo que nos salve embozarnos coa máscara nunha rúa deserta, nin tampouco poñernos mercar armas como tolos. Cincuenta anos despois da advertencia de “Os límites do crecemento”, o planeta necesita algo máis que un capa de pintura verde. Pero aínda é agosto e os bombeiros son os heroes do momento. Que fodida e fermosa é a vida.

EL ESCRIBA DE LA DEMOCRACIA

  El pasado 14 de marzo fallecía Jürgen Habermas a los 96 años, la figura más importante del panorama filosófico   de las últimas seis décad...