Boa parte do éxito dun
liderado político reside no atractivo persoal. Max Weber falaba de carisma e
Aristóteles de “ethos” como virtude de dar confianza, a capacidade para fascinar
a un público (hoxe diríamos: unha audiencia) fóra dunha pura adhesión lóxica ou
ideolóxica, por riba da pertenza á tribu, dirixíndose a calquera. A Yolanda
Díaz góstalle falar de “transversalidade”.
Haberá quen pense que
transversalidade é dicirlle a cada quen o que quere escoitar e, no canto diso, esixa
máis monolitismo e contundencia. Iso suporía esquecer a evolución das
sociedades modernas cara un pluralismo que deixou atrás antigas pretensións
hexemónicas, de fondo relixioso. Ese pluralismo de ideais de vida debería ser
irrenunciable, a pesar de que a axenda neoliberal soubese atrapar a diversidade
e adaptala ós seus fins, converténdoa nunha interminable disputa identitaria na
que as lexítimas loitas polo recoñecemento máis parecen estratexias de marketing.
Resulta difícil pensar
en termos solo racionais, padecemos en xeral unha “disonancia cognitiva” da que
non saímos excepto en momentos luminosos pero marxinais. Non é fácil conciliar
diferentes metas nin convertelas en accións consecuentes ou eficaces (como
exemplo o cambio climático, paralizados entre o que sabemos que habería que
facer e o que estamos dispostos a facer). Somos zarandeados polos fluxos da circulación
económica, reducidos a “capital humano” nunha economía dos afectos que sustitúe
á política.
O tempo dirá se o
atractivo persoal de Yolanda Díaz se converte en carisma. Se se consuma o éxito
da reforma laboral, pode ser o salto cualitativo que precisa para ser lideresa,
máis alá do estreito xogo parlamentario. Ó seu favor terá o discurso do
contrato social, idea potente pero que para ser eficaz necesita a dose
suficiente de innovación para suscitar emocións fóra dos predispostos a ese
discurso e atraer sectores doutras órbitas e mesmo despolitizados.
As eleccións que
facemos non son solo racionais e discursivas senón tamén emotivas,
configurando, según a antropóloga Mary Douglas (“Estilos de pensar”), un cadro
de catro posicións conflitivas entre si: están o xerárquico que tende a aceptar
a orde establecida e actuar conforme ó status; o individualista competitivo, que
se move no seu elemento nas sociedades de mercado e sábelles sacar partido; o
protestatario, capaz de xerar “enclaves disidentes” e conformar normatividades
alternativas, persoas fortemente ideoloxizadas (que, no extremo, poden chegar a
ser sectarias); e finalmente a xente ecléctica ou “illada”, que en xeral prefire
evitar os controis opresivos das demais formas de vida, se substrae á
competencia e simplemente prefire que a deixen en paz.
As sociedades chamadas
democráticas son presas dunha gran volatilidade, ó fío das afinidades e
distancias entre distintos “estilos de pensar”. Mary Douglas pensaba que era
difícil saírse do grupo no que un se socializa, pero as pertenzas tenden a ser
fluidas e cambiantes. Aínda que a imaxe pública acompañe hoxe a Yolanda Díaz e
o seu núcleo discursivo funcione, queda aínda o dictame inapelable da audiencia,
que pide emocións fortes e caricaturas extremas, un terreo minado onde
enseguida crecen os ananos e non é de esperar moita fidelidade.
Nese vaivén e nesa
vertixe é onde pode fraguar o carisma, si o enclave dos propios consigue
comunicar coas grandes bolsas de illados, precarios e desafectos da política, nunha
tanxente ou diagonal idealista. Un recomenzo quincemaísta coas leccións
aprendidas e bagaxe institucional. Eso sería romper barreiras, establecer un
novo marco de prioridades, poñer foco na desigualdade, a extensión de dereitos
(e a garantía dos xa recoñecidos, como a vivenda), a protección do medio, en definitiva
concretar aqueles elementos que deben ser básicos, sustantivos e transversais.
E que no demáis, no que é máis accesorio e instrumental (cómo chegar a onde
queremos?), haxa un abano de opcións reais, tanto en política económica como na
articulación territorial do Estado, cuestións que non deberían ser obxecto de
guerra cultural, coma se fosen esencias inamovibles nunha confrontación grosa de todo
ou nada, senón un terreo de negociación permanente. Eso sería cabalgar as
mutacións sociais que vivimos; se non, podemos vernos abocados a afrontar (como
dí o economista Thomas Piketty) un escenario similar ó preludio da Revolución
francesa.
(EL PROGRESO, 29/01/2022)
Boa parte do éxito dun
liderado político reside no atractivo persoal. Max Weber falaba de carisma e
Aristóteles de “ethos” como virtude de dar confianza, a capacidade para fascinar
a un público (hoxe diríamos: unha audiencia) fóra dunha pura adhesión lóxica ou
ideolóxica, por riba da pertenza á tribu, dirixíndose a calquera. A Yolanda
Díaz góstalle falar de “transversalidade”.
Haberá quen pense que
transversalidade é dicirlle a cada quen o que quere escoitar e, no canto diso, esixa
máis monolitismo e contundencia. Iso suporía esquecer a evolución das
sociedades modernas cara un pluralismo que deixou atrás antigas pretensións
hexemónicas, de fondo relixioso. Ese pluralismo de ideais de vida debería ser
irrenunciable, a pesar de que a axenda neoliberal soubese atrapar a diversidade
e adaptala ós seus fins, converténdoa nunha interminable disputa identitaria na
que as lexítimas loitas polo recoñecemento máis parecen estratexias de marketing.
Resulta difícil pensar
en termos solo racionais, padecemos en xeral unha “disonancia cognitiva” da que
non saímos excepto en momentos luminosos pero marxinais. Non é fácil conciliar
diferentes metas nin convertelas en accións consecuentes ou eficaces (como
exemplo o cambio climático, paralizados entre o que sabemos que habería que
facer e o que estamos dispostos a facer). Somos zarandeados polos fluxos da circulación
económica, reducidos a “capital humano” nunha economía dos afectos que sustitúe
á política.
O tempo dirá se o
atractivo persoal de Yolanda Díaz se converte en carisma. Se se consuma o éxito
da reforma laboral, pode ser o salto cualitativo que precisa para ser lideresa,
máis alá do estreito xogo parlamentario. Ó seu favor terá o discurso do
contrato social, idea potente pero que para ser eficaz necesita a dose
suficiente de innovación para suscitar emocións fóra dos predispostos a ese
discurso e atraer sectores doutras órbitas e mesmo despolitizados.
As eleccións que
facemos non son solo racionais e discursivas senón tamén emotivas,
configurando, según a antropóloga Mary Douglas (“Estilos de pensar”), un cadro
de catro posicións conflitivas entre si: están o xerárquico que tende a aceptar
a orde establecida e actuar conforme ó status; o individualista competitivo, que
se move no seu elemento nas sociedades de mercado e sábelles sacar partido; o
protestatario, capaz de xerar “enclaves disidentes” e conformar normatividades
alternativas, persoas fortemente ideoloxizadas (que, no extremo, poden chegar a
ser sectarias); e finalmente a xente ecléctica ou “illada”, que en xeral prefire
evitar os controis opresivos das demais formas de vida, se substrae á
competencia e simplemente prefire que a deixen en paz.
As sociedades chamadas
democráticas son presas dunha gran volatilidade, ó fío das afinidades e
distancias entre distintos “estilos de pensar”. Mary Douglas pensaba que era
difícil saírse do grupo no que un se socializa, pero as pertenzas tenden a ser
fluidas e cambiantes. Aínda que a imaxe pública acompañe hoxe a Yolanda Díaz e
o seu núcleo discursivo funcione, queda aínda o dictame inapelable da audiencia,
que pide emocións fortes e caricaturas extremas, un terreo minado onde
enseguida crecen os ananos e non é de esperar moita fidelidade.
Nese vaivén e nesa
vertixe é onde pode fraguar o carisma, si o enclave dos propios consigue
comunicar coas grandes bolsas de illados, precarios e desafectos da política, nunha
tanxente ou diagonal idealista. Un recomenzo quincemaísta coas leccións
aprendidas e bagaxe institucional. Eso sería romper barreiras, establecer un
novo marco de prioridades, poñer foco na desigualdade, a extensión de dereitos
(e a garantía dos xa recoñecidos, como a vivenda), a protección do medio, en definitiva
concretar aqueles elementos que deben ser básicos, sustantivos e transversais.
E que no demáis, no que é máis accesorio e instrumental (cómo chegar a onde
queremos?), haxa un abano de opcións reais, tanto en política económica como na
articulación territorial do Estado, cuestións que non deberían ser obxecto de
guerra cultural, coma se fosen esencias inamovibles nunha confrontación grosa de todo
ou nada, senón un terreo de negociación permanente. Eso sería cabalgar as
mutacións sociais que vivimos; se non, podemos vernos abocados a afrontar (como
dí o economista Thomas Piketty) un escenario similar ó preludio da Revolución
francesa.