A escritura é
unha forma do tempo que perde fácilmente de vista a simultaneidade do espazo. Como
ferramenta humana, a escritura evolucionou a carón da conciencia histórica, e a
consolidación crecente dunha cultura da presenza audiovisual e o instanteneísmo
dixital aféctaas a ambas. A mediación da imaxe e o dato restan espesura ao
coñecemento, instálano nun agora tan lixeiro como fugaz. As artes da memoria,
externalizada en dispositivos protésicos, son cada vez máis prescindibles. A
era do rexistro dixital será tamén a da desmemoria orgánica, coas mentes
convertidas en obxecto dunha permanente disputa pola atención.
O adelgazamento da conciencia
histórica vai da man dun retorno da xeografía. O politólogo Robert Kaplan
refírese a unha “vinganza da xeografía”, en alusión ao renovado auxe da
xeopolítica, non unha mera conxuntura histórica senón a expresión de algo máis
profundo, unha tendencia dos Estados que, en determinadas condicións (presión
excesiva da demografía, competencia polos recursos) indúceos a buscar solucións
ás crises e conflitos no expansionismo. A idea ilustrada do progreso dos pobos
nunha liña temporal emancipadora veríase confrontada a un retorno inflexible da
terra, o espazo, a xeografía.
A imposición do espazo sobre o tempo
non é nova, en realidade está no corazón do proxecto moderno, no tempo da
produción que necesita ser obsesivamente medido, para o que debe ser visto como
algo espacial, mecánico e, nesa medida, cego e indiferente ao futuro, carente
de orientación.
No mundo moderno dáse unha dualidade
entre o exterior espacial que se pode medir e unha interioridade temporal
intensiva que nos distingue de calquera outro organismo, dualidade que convive
co intento de reducir esa dimensión interior á pura exterioridade mecánica. Esa
dualidade deu lugar mesmo a saberes distintos (os científicos, extensivos e
mensurables, e os humanísticos, temporais e intensivos), pero a nosa cultura tamén
tratou de reducila a un só deses dous polos en relación: facendo que todo,
exterior e interior, sexa obxectivable; e si non o é, é por erros da linguaxe
(que poden ser emendados), ou ben pertence ao reino do poético ou é inefable. “Do
que non pode falarse, mellor é calar”, dicía Wittgenstein, aínda que el mesmo
abxurara despois do reduccionismo e pasara o resto da súa vida tratando de
desmentilo.
Na instantaneidade dixital (que
indistingue imaxes e cousas) realízanse un tempo acelerado e un espazo
contraído; segundo Marc Augé, antropólogo dos non-lugares, son dous dos tres
excesos actuais, xunto co da figura do ego, do individuo. Do fluxo constante
das imaxes (da disolución do real en imaxe) emerxe a figura do individuo, co
seu dereito a ter unha perspectiva válida solo para sí, o individuo soberano adaptado
á condición dos fluxos. Augé sinalaría despois que os non-lugares foron re-localizados
e convertéronse en novos lugares, nun fogar para a condición transeúnte, esa xente
que só sinte que está na casa estando en hoteis, estacións, aeroportos, como habitantes
dun futuro que podería crecer algún día xunto a lugares-fluxo. Sería como o río
de Heráclito en versión dixital.
Se non fora que o modelo exitoso de
non-lugar está a ser o campo de refuxiados: lugares de tránsito que se fan permanentes,
fogares á forza. Son os novos territorios da xeopolítica, espazos espectrais
onde naufraga a humanidade, sen outra lei que a que impoñen os fortes coas súas
armas.
