A LÍNGUA DAS PEDRAS
Publicado en El Progreso el 13 de febrero de 2021
Calquera amante dos
pedras gravadas sabe que o espectáculo de contemplalas é se cabe maior
pola noite. E se non é noite ésta pode crearse cun manto escuro –un plástico
vale ou algo similar– e alumeando cunha lanterna por baixo del van abrollando as
figuras como se xurdiran das entrañas da terra, vindo dun tempo desaparecido que fala con esa imaxinería
fantástica.
Non é extraño que a tradición popular pensara que os megálitos,
petróglifos e mámoas fosen lugares máxicos que agochaban tesouros, o ouro e a
prata dos mouros, alí onde as fadas peitean os cabelos ou as meigas facían
esconxuros. Cervos, astros e mapas dos ceos, labirintos e outros símbolos vinculan
nunha memoria común presente e pasado, individuo e comunidade, nun particular
fío de Ariadna que tende pontes co reino dos mortos.
Hai pouco saíu do prelo (Morgante Edicións/Rineoceronte) unha
reedición do sorprendente “Corpus dos petróglifos de Galicia”, libro que fora
publicado polo investigador pontevedrés Ramón Sobrino Buhígas en 1935, ao
abeiro do Seminario de Estudos Galegos, escrito orixinalmente en latín e traducido
ao galego por Xosé Souto Blanco no ano 2000 (para Edicións do Castro), baixo a
coordinación do sobriño do autor e tamén investigador Ángel Núñez Sobrino.
Hai libros que solo poden existir desde as marxes, fóra das
modas e rodeados de silencio. Ramón Sobrino levaba dezasete anos investigando
os petroglifos e os seus tipos e formas, os nomes, os emprazamentos, a súa distribución,
todo con referencias aos principais investigadores do momento e prologado por Casto
Sampedro e Florentino López Cuevillas, incluíndo cento quince petroglifos
descubertos por el (neses anos só había uns cincuenta emprazamentos
localizados).
Sobrino pertence a unha saga de autodidactas que mesturaron
ciencia e arte sen prexuizos. Biólogo de formación e arqueólogo por vocación,
adicouse tamén a fotografar os seus achádegos, deixando ver unha sensibilidade
artística que ilumina a fría obxectividade do científico. O seu interés polos
petroglifos resulta desa conexión entre a paisaxe galega e o mundo do rural coa
vocación humanista dun intelectual europeo que pasou pola antropoloxía
simbólica, a arqueoloxía e a investigación do megalitismo. A relevancia
artística dos petroglifos está fora de toda duda pero son tamén unha linguaxe?
Esa zona gris entre ciencia e arte precisa unha língua propia,
unha língua fora da norma, un discurso que hoxe dicimos transversal. Cando Galileo
dí que “a filosofía está escrita nese grandioso libro que temos aberto ante os
ollos”, o propio universo, libro que “está escrito en língua matemática e os
seus caracteres son triángulos, círculos e otras figuras xeométricas”, está
propoñendo unha nova forma de entender a matemática, non como unha fría
abstracción que empobrece a experiencia senón a verdadeira linguaxe da natureza,
o coñecemento esencial sen o que andaríamos perdidos nun escuro labirinto.
Ese momento glorioso da matemática ía abrir a época da
ciencia que tan impresicindible, faústica e dominadora acabaría sendo. Nada como
a ciencia encarnou mellor a proximidade da que falaban os románticos
(Hölderlin) entre perigo e salvación, a faciana bifronte da que xa advertía
Francis Bacon, xa que “para dominar a natureza hai que someterse a ela”.
A matemática convertíuse na língua franca da ciencia, pero
como sabían os clásicos a natureza gusta de esconderse. Borges dicía que ao
pechar o libro as palabras desordenábanse dentro e de cada vez hai que volver
empezar. A ciencia non é suficiente a para a simple tarefa de explicar un
árbol. Un organismo vexetal? Un recorte orgánico na escuridade do universo?
Unha paraxe provisoria nos fluxos da luz? Os animais viven en paisaxes que non
podemos nin imaxinar. “Para describir un árbol precísase un poeta”, dicía o
naturalista Ramón Margalef. “A verdor das árbores é parte do meu sangue”
(Pessoa). En último termo para comprender a vida solo cabe a linguaxe da
poesía, ou unha literatura que dialogue coa terra e as pedras perseguindo
rastros, tanteando pegadas, esbozando anacos de sentido.
Cando falan as pedras trátase dunha língua? Ou son imaxes que
transmiten unha historia? Cervos e astros, mapas dos ceos, labirintos, que nos
contan? As interpretacións diversas foron cambiando entre o simbólico e o
material, pero hai algo que a unha cultura que se quiera viva non lle debe
faltar: ese fío de Ariadna que axuda a facer memoria e conecta a comunidade dos
mortos coa soledade na que quedan os vivos.
Como dúas montañas que do contrario son igual de inaccesibles.
Febreiro 2021
