PAZ DE LOS CEMENTERIOS

 

PAZ DE LOS CEMENTERIOS

“¡Histórico! ¡Épico!”, así celebró el negociador ruso Kyrill Dmítriev el principio de acuerdo para una tregua limitada en Ucrania, “bajo el liderazgo del presidente Putin y del presidente Trump”, afirmó tras la conversación telefónica entre ambos, “el mundo se ha vuelto un sitio mucho más seguro hoy”. Ojalá sea así, sobre todo por los ucranios que viven bajo riesgo de ataques. Una tregua para progresar a un alto el fuego que más tarde llevaría a la paz definitiva, dicen.

A juzgar por cómo se rearma Europa, bien podría ser la paz de los cementerios que evocaba Kant al inicio de su obra “La paz perpetua”. El título, aclara, procede de un grabado satírico contemplado en casa de un hostelero holandés, en el que la leyenda, la paz perpetua, acompañaba al dibujo de un cementerio, y él se pregunta: “¿está dedicado a todos los hombres en general, o de manera especial a los gobernantes, nunca hartos de guerra, o bien quizá solo a los filósofos, entretenidos en soñar el dulce sueño de la paz?”  

Kant concluía su interrogante con un “quédese sin respuesta la pregunta”, y en el aire quedaría hasta que comenzó a ser respondida siglo y medio más tarde, al fundarse la ONU. Pero Occidente no se limitó a esperar, sino que se impuso la tarea de civilizar a los salvajes y darle cancha a una mística de la violencia para la que los períodos de paz, como decía Hegel, no pasan de ser páginas en blanco en el libro de la Historia. Como a otros ilustrados, a Kant hay que reconocerle mayor cautela de la que mostraron los intrépidos voceros de Occidente que menudearon después, desde el positivismo y el colonialismo hasta Mark Rutte.

En 1932 Einstein le propuso a Freud confrontar opiniones sobre la guerra. Desde su voluntarismo por la paz, Einstein apostaba por la reglamentación jurídica supranacional (y ahí de Kant a la ONU), pero Freud, desde una mirada más escéptica, le recuerda que el derecho se funda en la violencia y que la violencia siempre reaparece en el derecho. No hay eros sin tánatos, ni pertenencia sin exclusión. Por eso la guerra no puede resolverse solo con el derecho, la educación o el incremento de las relaciones comerciales, al estilo de los clásicos del liberalismo. Lo que nos queda es la idea que parecen estar enarbolando los líderes del rearme europeo: solo la guerra es antídoto de la guerra, “si vis pacem…”, decían los romanos. El remedio es el propio veneno, los griegos lo llamaban “pharmakon”.

Para Freud no queda otra que la moderación de los impulsos autodestructivos, pero eso no parece casar con el talante de los dos pacificadores en jefe. Puede incluso que en su megalomanía Trump crea estar defendiendo al verdadero Occidente, frente al europeo (y de la mitad de su propio país), degenerado por el virus de la diversidad y el coste de los sistemas de protección social. Un neo-Occidente que se lanza al transhumanismo y la  conquista del espacio mientras se apresta a resistir aquí a las potencias rivales; sobre todo una China que puede ser imparable si tiene a Rusia de su mano, por eso es estratégica la amistad de conveniencia de Trump con Putin. Puro cálculo, enfrentado como un juego de suma cero. Y atentos a todos los BRICs, que no son Occidente ni del nuevo ni del viejo y tiene cada uno su propia agenda.

Decía Elías Canetti que cuando las palabras no valen nada y las reglas se usan a capricho, acaba regresando la violencia. Una parte de las élites occidentales se ha decidido a dar por terminado el mundo tal como lo conocíamos, mientras la otra parte contempla estupefacta sin resistirse apenas. Que no extrañe el desafecto del público, su deserción a los márgenes y su gusto por el entretenimiento, otro “pharmakon” que permite olvidar las perspectivas sombrías mientras se reparten el mundo.

(Publicado el 23/03/2025)

DIALOGANDO CO CHAT

 

DIALOGANDO CO CHAT

Juan Carlos Fernández Naveiro

Grupo Doxa

 

Por curiosidade, un día pregunteille a un chat intelixente ónde fora Castelao de viaxe en 1921, e deume unha resposta de coherencia incuestionable (“Castelao andivo por Galicia…”), coherente pero falsa, e así llelo fixen saber (“Castelao foi por Europa ese ano…”, díxenlle). O programa lamenta a confusión e, ao seguir inquerindo que ciudades visitou, volve coa súa coherencia a darme outra resposta parcialmente falsa (por exemplo que estivo en Londres), e eu dígollelo e volve lamentarse. Outro chat dime que andivo por América ese ano e incluso constrúe un itinerario totalmente inventado (Bós Aires, Montevideo…), todo falso, así que como parece ser que cada pregunta gasta unha botella das de litro e medio desisto de seguir indagando e gastar máis auga. Estaba claro que eses programas (versión gratuita, todo hai que dicilo) non sabían onde fora Castelao ese ano e non tiñan siquiera a picardía de consultar a Wikipedia.

Todo esto para recomendar cautela coas fontes, non é ouro todo o que reloce. É algo xa moi sabido: a información dixital deu un paso máis na indistinción entre verdade e apariencia, ente realidade e ficción, un paso que revirte en desacreditar es mesmas nocións de “verdade” e “realidade”. Xa o dicía Deleuze: o virtual tamén é real. O contrario do virtual non é o real, senón o actual, algo parecido ao que xa dicía Aristóteles pero agora sen atisbos de nada sustancial, todo indistintamente accidente.

A expresión “intelixencia artificial” ten un significado parecidamente paradóxico ao de “realidade virtual”, unha mesma tensión interna na que acaba por desaparecer a oposición artificial/natural en beneficio dunha intelixencia desencarnada na que todo é posible. “Intelixencia xenerativa”, dise. Xerar contidos que parecen reais, que suplantan o real a forza de indistinguirse del. Agora ben, non é eso o que fai –o que sempre fixo– a cultura? Engadir capa sobre capa a unha actividade orixinaria que queda fóra de acceso, recuberta pola segunda natureza dunha realidade engadida en crecemento constante.

Nun mundo omniocupado pola información temos un problema coa fiabilidade das fontes e a orixinalidade, problema sobredimensionado pola tecnoloxía pero non totalmente novo. Boa parte da producción académica é unha remestura de produtos previos. No fondo sempre estamos copiando algo. As lecturas, informacións e fontes anteriores están aí, nunha especie de fondo de armario ao que non podemos deixar de recurrir e que formatea o contido do que escribimos.

Ese fondo é unha memoria artificial que confire un sentido a posteriori ás creacións humanas, ao inserilas nun relato canónico. Como fan a historia da arte, a literatura ou a filosofía, que forman marcos de sentido que reinterpretan obras e pensamentos anteriores. Non hai un grao cero da escritura nin acceso a unha experiencia orixinaria. Non hai orixinalidade absoluta, hai reescritura.

As tecnoloxías de intelixencia artificial prolongan a escalas estratosféricas a mesma idea da realidade como biblioteca (ou museo) que de xeito enigmático intuiron as antigas relixións do Libro. “No principio era o Verbo”, dí o Evanxeo de San Xoán reutilizando o Logos grego, e os rabinos do xudaísmo antigo (cun modo de pensar extrañamente persistente ao longo da historia que se prolonga en Sillicon Valley) pensaban no real como un conxunto de palabras hebreas que, se non eran lidas, o universo deixaría de existir. Tamén os humanos somos hoxe cifras dun código, e vagaremos como pantasmas entre os datos anhelando formas de vida que se escapan.

Febreiro 2025

CONSUMO CULTURAL

 

Perplexidades do consumo cultural

Juan Carlos Fernández Naveiro

Grupo Doxa

 

Sen coñecer a Pierre Bourdieu, Manuel Fraga foi precursor en poñer en práctica o “capital cultural”. En 1951 o futuro sempiterno presidente da Xunta de Galiza organizoulle a Salvador Dalí unha conferencia no Teatro María Guerrero de Madrid na que o xenio de Port Lligat, que se deixaba querer polo franquismo, despachouse a gusto con outro xenio, o malagueño Picasso, por comunista e cousas así. Aparte as individualidades sempre singulares (con eles dous máis que con ninguén), a evolución de Dalí reflicte o destino das vangardas nunha época de posguerra mundial que xa non era a súa, pero que si comezaba a ser a nosa. Ninguén a nomeou mellor que Guy Debord, “a sociedade do espectáculo”, aínda que outros prefiran dicir posmodernidade ou calquera outras das formas de denominar a este capitalismo tardío turboglobal

A evolución das vangardas reflicte o papel que foron adquirindo arte e cultura. Como Fraga, Debord foi pioneiro en entender que a cultura era unha pose vantaxosa no xogo das aparencias sociais, un valor específico que Bordieu chamou “capital cultural”. Unha cousa é ser rico e outra parecelo. Utilizamos a música, os libros, a indumentaria ou os modais para distinguirnos e establecer mediante xuízos de gusto unha posición de clase que non sempre coincide co capital económico, unha esfera propia na que rexe a lóxica do espectáculo.

Seguindo esta lóxica, as vangardas que viñan cambiar o mundo integráronse pronto no mercado e levaron ao paroxismo a pose cultural. Arte e cultura perderon a aura de experiencia singular e única “na época da reproductibilidade técnica”, como viu Walter Benjamin e confirmou a cultura dixital.

Pero o espectáculo non é só unha nova esfera emancipada senón a substancia de todo aquilo que toca, incluídas a fría economía e a vetusta política. É a ideoloxía da fin das ideoloxías. Fraga e os seus cachorros “liberais” do franquismo entendérono cando adularon a Dalí, dándolle proxección institucional como emblema dun país que se faría moderno de costas aos conflitos ideolóxicos da guerra civil e enarborando unha imaxe cultural homologada ás correntes internacionais que, desde EE UU, promocionaban o espírito vangardista da abstracción, utilizándoo na incipiente Guerra Fría en contra do realismo que se consideraba de obediencia soviética. Ao que se unía o noso particular pragmatismo hispano, que levou a Fraga a proclamar que “vale máis Dalí en man que cento voando”, décadas antes de empeñarse na construcción en Santiago dunha megalómana Cidade da Cultura, máis continente que contido (a ver que pasa co Auditorio Fuxan os Ventos de Lugo!).

Sustituída pola política cultural e a xestión cultural, a cultura deu en ser un elemento central do márketing institucional, e un suculento sector produtivo que debe ser regulado (a cultura é un invento do goberno, dicía Ferlosio), algo que ten seu lado positivo coa creación de museos, bibliotecas, centros cívicos e espazos artísticos que achegan arte e cultura a públicos cada vez máis amplos.

A integración de arte e cultura no mesmo espectáculo que goberna a economía (é dicir, no mercado) failles sin embargo perder relevancia e asmilarse a elementos decorativos. Os produtos culturais son consumidos e rápidamente esquecidos, sometidos ao imperativo de inmediatez. Forman parte do sistema do entretemento, como ocorre maiormente co cinema ou o propio sistema educativo, en pugna desigual con redes e medios de comunicación. O consumo cultural non queda vinculado á reflexión senón á gratificación narcisista e a ostentación social.

Así pasou coas vangardas artísticas, que acabaron por perder capacidade para sinalar rupturas profundas ou provocar cambios de paradigma, como se podía intuir coas bufonadas de Dalí. E coa dixitalización un consumo cultural que pode personalizarse tende sin embargo a aglutinarse en torno a eventos multitudinarios, físicos ou viralizados en redes. O principal neste ano pasado, o concerto de Taylor Swift, dez millóns de entradas que reportan 2.100 millóns de dólares. ¿Quen dixo que o ocio estaba feito para non facer nada?, cando temos a axenda repleta e hai incluso festiváis de filosofía.

 

Xaneiro 2025