Milan Kundera é un dos mortos ilustres deste ano que acaba.
Desde as súas inmensas obras primeiras “A vida está noutra parte” ou “O libro
da risa e o olvido” ata o éxito de masas con “A insoportable levidade do ser”,
obra emblemática da literatura dos 80, Kundera pon os ollos nos vendavais da
historia con personaxes e tramas simples que mesturan en doses variables o
desencanto co puro instinto de supervivencia, algo que podemos chamar vontade
de pracer, a pesar de todo.
Kundera é mestre dun tempo que xa nin sequera é o noso, pero
moito menos o da gran tradición literaria que representou Thomas Mann. Novelas
como “A montaña máxica”, onde recrea a súa estancia nun sanatorio para
tuberculosos nas montañas de Davos, acompañando un ingreso da súa muller, coa
enfermidade como ocasión para explorar as dimensións límite da existencia
humana, ou despois a grandiosidade delirante de “Doktor Faustus”, aínda en
plena guerra contra os nazis.
Fronte a Hans Castorp ou Adrian Leverkuhn, personaxes de
Mann, as reviravoltas de Teresa e Tomás, de Franz e Sabina (os personaxes de
Kundera son así, non teñen apelidos, falta o espesor dun pasado) son historias
de amores contraditorios, á vez obsesivos e lixeiros, co sexo e a traizón
sempre ao virar a esquina, debuxando un escenario no que puidese parecer que a
pesadez dos vellos ritos do amor é contrapesada coa levidade dunhas relacións
fugaces, da mesma maneira que as disciplinas do mundo soviético rachaban ante o
encandilamento dunha liberdade prometida no outro lado (a novela está
ambientada en 1968). Kundera ten a arte de sacar brillo ás situacións, e
explora a metafísica do peso e a levidade desde o cotiá, dando lugar a un balance
inquietante. “É de verdade terrible o peso e marabillosa a levidade?”,
pregúntase o narrador, atisbando unha decepción que asomaba no futuro, ao
reclamo do benestar occidental.
Hai unha gran distancia entre o mundo que se asomou ao abismo
no apoxeo da súa modernidade e outro que o vén facendo sometido a unha
descomposición progresiva que avanza en todas as frontes. En Mann hai aínda
unha conciencia grandiosa de época, cuxa forza procede de estar conectada a un
pasado sólido que quixo deixar establecidas as metas máis altas do humano, sen
ser aínda consciente de que eran metas ancoradas a unha época que pasaría, e
que todo ese pasado esvaecería. Por iso foi tan traumático para Mann todo o
sucedido co nazismo, porque impugnaba o que cría imperecedoiro, os grandes
ideais da civilización europea dos que non soubera advertir a súa debilidade.
Estaba en xogo o peso e, con todo, foi a levidade o que se
foi impoñendo na cultura desde finais do século XX, como unha das “leccións
para o próximo milenio” (según Italo Calvino, outro mestre), unha levidade da
que xa sospeitaba Kundera. Quizá a lección non foi ben aprendida, e a este
século XXI que se puxo tan bronco e ameazador lle sexa máis propia outro tipo
de conciencia máis endurecida e amarga, e outro tipo de personaxes máis cínicos
e canallas, como os protagonistas habituais de Michel Houellebecq. Un campo de
batalla ampliado a todo o globo que non da respiro, e promete non deixar
monicreque con cabeza.
