jueves, 28 de diciembre de 2023

A LEVIDADE INSOPORTABLE

 

Milan Kundera é un dos mortos ilustres deste ano que acaba. Desde as súas inmensas obras primeiras “A vida está noutra parte” ou “O libro da risa e o olvido” ata o éxito de masas con “A insoportable levidade do ser”, obra emblemática da literatura dos 80, Kundera pon os ollos nos vendavais da historia con personaxes e tramas simples que mesturan en doses variables o desencanto co puro instinto de supervivencia, algo que podemos chamar vontade de pracer, a pesar de todo.

Kundera é mestre dun tempo que xa nin sequera é o noso, pero moito menos o da gran tradición literaria que representou Thomas Mann. Novelas como “A montaña máxica”, onde recrea a súa estancia nun sanatorio para tuberculosos nas montañas de Davos, acompañando un ingreso da súa muller, coa enfermidade como ocasión para explorar as dimensións límite da existencia humana, ou despois a grandiosidade delirante de “Doktor Faustus”, aínda en plena guerra contra os nazis.

Fronte a Hans Castorp ou Adrian Leverkuhn, personaxes de Mann, as reviravoltas de Teresa e Tomás, de Franz e Sabina (os personaxes de Kundera son así, non teñen apelidos, falta o espesor dun pasado) son historias de amores contraditorios, á vez obsesivos e lixeiros, co sexo e a traizón sempre ao virar a esquina, debuxando un escenario no que puidese parecer que a pesadez dos vellos ritos do amor é contrapesada coa levidade dunhas relacións fugaces, da mesma maneira que as disciplinas do mundo soviético rachaban ante o encandilamento dunha liberdade prometida no outro lado (a novela está ambientada en 1968). Kundera ten a arte de sacar brillo ás situacións, e explora a metafísica do peso e a levidade desde o cotiá, dando lugar a un balance inquietante. “É de verdade terrible o peso e marabillosa a levidade?”, pregúntase o narrador, atisbando unha decepción que asomaba no futuro, ao reclamo do benestar occidental.

Hai unha gran distancia entre o mundo que se asomou ao abismo no apoxeo da súa modernidade e outro que o vén facendo sometido a unha descomposición progresiva que avanza en todas as frontes. En Mann hai aínda unha conciencia grandiosa de época, cuxa forza procede de estar conectada a un pasado sólido que quixo deixar establecidas as metas máis altas do humano, sen ser aínda consciente de que eran metas ancoradas a unha época que pasaría, e que todo ese pasado esvaecería. Por iso foi tan traumático para Mann todo o sucedido co nazismo, porque impugnaba o que cría imperecedoiro, os grandes ideais da civilización europea dos que non soubera advertir a súa debilidade.

Estaba en xogo o peso e, con todo, foi a levidade o que se foi impoñendo na cultura desde finais do século XX, como unha das “leccións para o próximo milenio” (según Italo Calvino, outro mestre), unha levidade da que xa sospeitaba Kundera. Quizá a lección non foi ben aprendida, e a este século XXI que se puxo tan bronco e ameazador lle sexa máis propia outro tipo de conciencia máis endurecida e amarga, e outro tipo de personaxes máis cínicos e canallas, como os protagonistas habituais de Michel Houellebecq. Un campo de batalla ampliado a todo o globo que non da respiro, e promete non deixar monicreque con cabeza.

martes, 7 de noviembre de 2023

A DESTRUCIÓN DE GAZA

 ARTÍCULO EN "EL PROGRESO", 5/XI/2023

Adoita dicirse que hai que coñecer a historia para non repetir os seus erros, e non serei eu quen desminta esa conveniencia, pero tamén hai momentos nos que a historia é unha lousa que impide avanzar, a conciencia dun pasado que obriga a retrotraerse sempre á orixe dun agravio interminable. Pasa cos pobos como coas persoas, ás veces imponse cortar o nó gordiano, atreverse a un paso adiante que moitos non entenderán no presente, pero que pode ser necesario para ter opción de futuro.

Algo así pasa con Palestina, unha fonte inesgotable de dor que ten as súas causas históricas (a orixe do sionismo moderno, a fundación do Estado de Israel, as súas guerras de ampliación, a progresiva ocupación por colonos chegados de todas partes do mundo, en especial tras a debacle pos-soviética de Rusia, e tamén de Ucraína, Arxentina e moitas outras nacionalidades), un longo proceso de expulsión e segregación da poboación árabe que nunca augurou nada bó. Víase vir que a cada vez máis radicalizada política israelí sobre os territorios palestinos, en particular o encerro a ceo aberto de Gaza, non podía provocar máis que un odio crecente e unha radicalización palestina, como así foi, coa irrupción de Hamás desde principios deste século.

Un intento de cortar o nó foi o proceso que levou ós Acordos de Oslo en 1993, con premio Nobel da Paz incluido para Yasser Arafat, Isaac Rabin e Simon Peres. Con el parecía abrirse paso a aceptación mutua do dereito á existencia, a idea dos dous Estados que hoxe parece unha quimera. Foi flor dun día en termos históricos, unha idea sancionada pola ONU pero que nunca estivo na vontade real de Israel nin contou co apoio das potencias globais. O intelectual palestino Edward Said advertira que supoñía unha rendición de feito porque institucionalizaba a ocupación e a partición dunha Palestina inviable. Con todo, desde o lado palestino, significaba polo menos o inicio dun proceso de transición que nunca tivo lugar, ao contrario, os asentamentos xudeus seguiron aumentando ata hoxe, que están no poder en Israel os que xa entonces rexeitaban os acordos.

Agora xa ninguén cre nas posibilidades dunha convivencia que non atopou máis que obstáculos, pola que ninguén apostou de verdade desde os países occidentais que foron apoio principal de Israel. Gaza parece encamiñarse á destrución e ninguén ten nin a vontade nin a determinación para detela. Neste século XXI no mundo impera unha nova realpolitik de feitos consumados. Gaza parece destinada á triste serie de cidades masacradas, como o foron Alepo en Siria, Grozni en Chechenia, Mosul en Iraq ou Mostar en Bosnia. A lista non é exhaustiva e podía ser interminable, pero con Gaza lévase camiño de subir a aposta na política de aniquilación. Se Putin pode por que eu non?, debeu preguntarse Netanyahu; e para complicar as cousas Ucraína busca achegarse a Israel (pro-occidentais, sostendo o dereito a defenderse dun ataque exterior, ou por ser Zelenski xudeu), mentres os palestinos son arroxados ó sur global que a Rusia de Putin cortexa no seu desafío a Occidente.

Mentres aquí os coros braman na distancia e dan ás ó anti-semitismo e islamofobia que crecen, a veces co subterfuxio da solidariedade. Dous Estados xa non son suficientes. Habería que reordenar todo o mapa, inventar estructuras alleas á pertenencia étnica ou relixiosa, atreverse a cortar ese nó. Pero quen pode, se aínda manda a lóxica dos imperios e as colonias.

miércoles, 27 de septiembre de 2023

MARGARET MEAD E NÓS

 

“Adolescencia, sexo e cultura en Samoa” foi un éxito de vendas nos Estados Unidos dos inicios da Gran Depresión. As flappers desafiaban o comportamento feminino cos seus pelos  e saias curtas, conducindo automóbiles, fumando e bailando jazz. Margaret Mead era unha delas, unha muller que rompía cos estereotipos de xénero e quería levar a súa experiencia vital á nova teoría antropolóxica.

 

A pesar da tendencia á esaxeración, e dun coñecemento aínda moi incipiente sobre as relacións sexo-xénero, Mead foi pioneira á hora de abrir novos camiños á investigación, ligando a teoría á realidade concreta na súa diversidade (de xénero, cultural, racial). E para coñecer a realidade había que falar coa xente, non só facer entrevistas senón convivir, como ela fixo, na afastada Samoa, sobre todo con mulleres, e coñeceu de primeira man o que as adolescentes samoanas facían, como pensaban, e o que elas dicían acerca do que facían e pensaban.

 

Na súa obra quedou establecido que a adolescencia é unha categoría cultural, un período que o individualismo capitalista converte nunha fonte enorme de ansiedade; pero ela descubriu que iso non tiña por que ser así, e que de feito non o era nas sociedades samoanas que estivo a investigar durante longos anos, nas que a adolescencia non era necesariamente un período de crise e estrés, senón que podía selo de liberdade e realización de posibilidades. Mead atopara nas mozas samoanas un espello das súas propias inquietudes, e quixo convertelas en novas ideas sobre o amor, a sexualidade, a familia, as relacións humanas, ideas que abriron o camiño ás profundas transformacións que se produciron desde entón en todos eses temas.

 

Ser mozo non é hoxe máis fácil. As dificultades para formarse, poder independizarse, ter un traballo e un lugar para vivir, complican ter unha identidade sólida e harmoniosa, unha raíz capaz de soster un proxecto vital consistente. Dáse un paradoxo: canto máis determinante é a herdanza material (da posición económica) menos peso ten a herdanza en sentido cultural, as ideas e valores nos que se vive. As e os mozos de hoxe adáptanse como poden a modos de vida fluídos e cambiantes, non teñen grandes referencias, corren alto risco de debilidade emocional. Os problemas de saúde mental son só a punta do iceberg dunha condición de crise que axexa en todo momento, coma se as transicións de idade non acabasen nunca. A mocidade esténdese no tempo, cara atrás, facendo de nenas e nenos simulacros de mujercitas e hombrecitos, e cara a adiante, postergando indefinidamente o seu final. É a norma desde a cal se calibran todos os aspectos da vida, o imperativo permanente de novidade, ruptura e adaptabilidade.

 

Unha condición que, paradoxalmente, imponse nunha sociedade envellecida. O novo alarga a súa duración temporal canto máis se estreita a súa franxa demográfica. Como se dixo en Lugo recentemente (Conferencia europea sobre demografía), en 2050 o 30% da poboación europea terá máis de 65 anos (se non o remedian as correntes inmigratorias). Un gran reto para o futuro dunhas sociedades nas que, ao mesmo tempo, se estenden modelos estéticos, e tamén éticos e intelectuais, cada vez máis xuvenís, adolescentes, infantís.

 

(Publicado en El Progreso, 24/09/2023)

domingo, 9 de julio de 2023

VIAXAR COMO ANIMAIS

 

Que a vida é unha viaxe é algo que xa está dito por poetas e pensadores de todas as épocas, de Lao-Tsé a Hemingway; que o turismo sosteña algo desa idea fundadora é máis discutible, pero aínda que sexa coa forma esvaída dun reflexo, hai algo que quizáis non poida eliminarse por máis que botáramos raíces, unha especie de nomadismo ancestral que busca formas de expresión e solo podemos domesticar a duras penas.

Buscar as latitudes máis apropiadas para cada época do ano podía perfectamente ser un ideal de vida que combinase o mellor da nosa dobre natureza, nómade e sedentaria, como as cigoñas que volven cada primavera ou as andoriñas que aniñan no oco máis discreto do balcón. Claro que aos animáis móveos a supervivencia, é a súa propia bioloxía a que aprendeu (aínda que esto pareza un contrasentido non o é) a facer cíclicamente o que millóns de humanos siguen a practicar pola lacerante miseria das súas condicións de vida. Da arrepíos contemplar a liña tortuosa que une a vida e a morte dos migrantes que buscan melloralas, incrementando a súa cifra máis dun 50% no que levamos de século XXI (estimada en 281 millóns de persoas en 2020, o 3,6% da poboación mundial).

As diferenzas socioeconómicas producidas na historia da nosa especie son teimudas. Fannos ser migrantes coma os ñus do Serengeti que, nunha das secuencias máis impresionantes dos documentáis sobre mundo animal, percorren centenares de kilómetros na procura de pastos, atravesando ríos infestados de reptiles famentos. Quitando a capa humanizadora de decenas de miles de anos, as condutas humanas non son tan diferentes. Algunhas especies de formigas africanas reciben o alcume de “formigas safari” porque percorren grandes distancias de bosque e sabana, en columnas de millóns, na procura de novos formigueiros (en kiswahili, “safari” significa precisamente “viaxe”). Por outra parte, parece que a “antropausa” do confinamento tivo un gran impacto na conducta dos animáis e os seus desprazamentos.

John Berger ten escrito sobre o contraste entre a proliferación dos zoolóxicos e a desaparición dos animáis na vida cotiá (a non ser como mascotas). Algo así pasa co turismo. O seu éxito vai unido ás dificultades crecentes para unha verdadeira viaxe. Coma transportes en masa de animáis vivos, o que predomina é o modelo das cidades asolagadas de turistas, de consecuencias nefastas para o medio ambiente e os prezos da vivenda. Tamén o asentamento humano permanente, a nosa sedentarización ancestral, recorda aos animáis que se foron facendo domésticos. Nunca podemos deixar atrás de todo as nosas orixes.

Nestes está o impulso da viaxe. Os humanos viaxaron sempre, para expandirse, favorecer os intercambios ou para adquirir bens de prestixio que suliñen as diferenzas de estatus; pero tamén polo puro pracer do coñecemento, como seguindo unha liña de fuga, unha chamada. Gregos como Heródoto, magrebís como Ibn Battuta ou prusianos como Alexander Von Humboldt seguiron ese impulso explorador que leva fóra do de un propio, facendo ver que non ten por qué ser como é.  Viaxar é unha escola de tolerancia, sirve para entrar en formas superiores de comunidade.

Así que non perdas, lector, esa mirada aberta e ancestral cando viaxes, se non queres levar enriba todo o teu mundo sen aspirar a que sexa cambiado. Sería como dar voltas en torno á cárcere do idéntico. Pola contra, lixeiros de equipaxe como dicía Machado é como se debe viaxar na vida.  


(EL PROGRESO, 9/07/2023)

lunes, 29 de mayo de 2023

EL DISPUTADO VOTO

 ESTE TEXTO SE PUBLICÓ EN EL PROGRESO DE LUGO EL 28 DE MAYO DE 2023, DÍA DE ELECCIONES MUNICIPALES.

(ANTES DE UNOS RESULTADOS QUE TRASTOCARÍAN EL PANORAMA POLÍTICO Y HAN PRECIPITADO UN ADELANTO ELECTORAL)


Se acabó el baile y llega el momento de la verdad, el rito del voto dentro de un ciclo electoral interminable (al menos hasta las generales de fin de año). A la vez el color local lo llena todo de pequeños detalles que pueden resultar decisivos. El vínculo colectivo que expresa el voto se funde con otros factores más volátiles, y para tomar la decisión pocos habrán hecho una sesuda comparación de programas, serán más decisivas las filias y fobias del momento, la imagen del líder, el detalle repetido y amplificado en pantallas y redes. Es lo que tiene la maltrecha subjetividad en la era del espectáculo, menos mal que el resultado será reflejo de algún tipo de inteligencia colectiva, quizás la única que existe.

Es la democracia representativa, y el voto su símbolo central, su instrumento de legitimación. Nada como una buena participación para generar conformidad, nada como una elevada abstención para restar confianza en el sistema político. La política-espectáculo produce distancia que aleja al público de la política, y eso acaba en desafección con la democracia misma, cada vez más discutida y menos sentida. Está en la naturaleza del espectáculo, despojar al rito de su sustancia y transformarlo en una cáscara vacía, como la performance de un chamán que retransmite desde su teléfono móvil. ¿Cuánto hay en ello de ejercicio de autodeterminación política, y cuánto de simulacro?  

¿Qué mueve al voto, las ideas o los intereses? Ahí no hay un auténtico dilema pues ambos están vinculados y sometidos a lo espectacular (el líder, la imagen, el eslogan, la encarnizada batalla por la atención). La derecha está acostumbrada (desde los modelos competitivos y elitistas de democracia) a un voto más pragmático en defensa de intereses, mientras que la izquierda hace gala de idealismo y vota más por principios, aunque también defienda otros intereses. Pero las fidelidades hoy son porosas, y abundan los que creyendo votar a favor de sus principios votan en contra de sus intereses.

Después de haber proclamado el fin de las ideologías la derecha parece haberse re-ideologizado y se afianza en posiciones tradicionales, aprovechando la onda expansiva de los populismos triunfantes, mientras la izquierda se ha visto obligada a ser más defensiva (por ejemplo del Estado) y más posibilista, aunque la izquierda también maneja el espectáculo y se hace “izquierda estética”, cediendo el ideal de la emancipación a la realidad de la comunicación.  

El espectáculo es una forma técnica de entender la política, que deriva en uno y otro lado en el objetivo prioritario de defender posiciones de poder. Las diferencias son destacadas mediante la constante descalificación del adversario, mientras las grandes cuestiones sobrevuelan intactas la cacofonía del debate público. Hay un fondo común, social, en el que la democracia no es sentida ni practicada en los ámbitos diversos de lo cotidiano, por parte de individuos demasiado aislados y narcisistas, encerrados en las pequeñas diferencias. La democracia representativa corre el riesgo de ser un mecanismo vaciado de sustancia participativa, no llega a ser un modo de vida.  

Sea como sea, el espectáculo no dejará de tener importantes efectos prácticos, producirá nuevos repartos de poder y se impulsarán unas u otras políticas públicas. No es poca cosa, así que toca votar y esperar a ver cuál de las victorias que se proclamen será la buena.

lunes, 24 de abril de 2023

A ARTE, FORMA SUPERIOR DE COÑECEMENTO?

 

A mesma semana que se celebrou o Día Mundial da Arte, a Semana Galega de Filosofía adicouse en Pontevedra a explorar a relación arte/filosofía, un tema adiado a miudo, coma se fose o parente pobre da filosofía. Pero como xa viron os antigos gregos hai algo esencial na arte en relación co que nos define como seres humanos, e tamén boa parte do pensamento contemporáneo está marcado por un modelo artístico, en competencia con outros modelos (sobre todo científico e político) que disolven unha filosofía única, integral, que hoxe xa non parece factible.

Unha páxina atopada entre os papeis de Hegel, pero seguramente escrita por Schelling nos últimos anos do século XVIII, contén un manifesto para unificar o que separara a deriva racionalista e científica da Ilustración. O documento, publicado en 1917 co título de “Programa-sistema do primeiro idealismo alemán”, defendía a necesidade de hibridar os distintos saberes e discursos, tal como poetizar as ciencias, sensualizar a filosofía e situar a arte no cumio das actividades humanas, ideas que concentran o núcleo do que sería  o ideario romántico.

No centro de todo estaba a poesía, entendida según o que os gregos chamaban “poietikós”, isto é, o creativo e produtivo, que se completaba co contemplativo/teórico (encarnado polo filósofo) e o activo/práctico, en referencia á vida social e política. Pero os románticos rexeitaban as divisións, non se interesaban por sistemas pechados e ríxidos senón por visións do mundo abertas e en constante fluxo, que desafiaban tanto os convencionalismos sociais como os límites expresivos da linguaxe. O poeta, como reclamaba Novalis, era o máis alto grado do pensador. O Zaratustra de Nietzsche representará ese intento de aunar filosofía e poesía e pensar a través de figuras en lugar de mediante conceptos.

O desenvolvemento da antropoloxía confirmará o lugar esencial da arte entre os factores humanizadores. Fainos humanos a creación expresiva que quedou nas paredes de covas paleolíticas de épocas anteriores a calquera linguaxe coñecida, das que se discute o significado concreto que podían ter pero non o seu carácter simbólico; por iso tamén podemos ser caracterizados como Homo Symbolicus (Ernst Cassirer), sendo a linguaxe unha concreción técnicamente avanzada desa función simbólica previa, máis xeral, que nos vincula desde a orixe como especie coa función artística.

Facemos arte para representar o real desde unha perspectiva novidosa, pero tamén para enmascarar a nosa relación puramente utilitaria coas cousas. O simbolismo nos aparta da inmediatez e abre un mundo novo, que solo así será un mundo humano, unha realidade transcendida. Representamos as cousas e apuntamos máis alá delas, a un mundo de significados, nun labirinto interminable de interpretacións que remiten a outras interpretacións. Toda a historia da arte pode entenderse como unha combinación entre eses dous polos, a función de mímese e a estilización expresiva, figuración e abstracción.

Da separación moderna entre producción utilitaria e creación artística queda ese modelo estético autosuficiente que sin embargo perde capacidade transformadora a medida que se reduce a unha forma de xestión da industria do ocio. Máis que un proxecto de transgresión romántica, facer da propia vida unha obra de arte convértese no imperativo de asumir formas de vida cada vez máis precarias e fluidas; unha auténtica proeza artística, pero con xa pouca relación coa verdade.

martes, 21 de marzo de 2023

O RETORNO DO REAL

 

Dicía o filósofo escocés David Hume que os feitos se presentan un a un, aillados, e que somos nós os que establecemos relacións entre eles, en base á experiencia acumulada na memoria e as tendencias naturais da imaxinación. Así é como construímos un mundo á nosa medida, coñecendo as cousas crendo que lles arrincamos os seus segredos, pero de feito proxectámonos nelas. Quen sabe.

Vexamos 2008, un ano decisivo na historia recente por ter coincidido feitos moi diferentes que marcaron o final da “globalización feliz” (así se ten chamado), o ano da debacle financeira e inicio da Gran Recesión. A Olimpiada de Beijing servía de escaparate para presentar China ante o mundo, despois dunha década de despegue interior e antes doutra de expansión exterior á busca de recursos (hoxe ten colonizada unha extensión similar á de Francia). Pero volvamos a 2008: ó mesmo tempo que Facebook engade ás publicacións a opción like (un paso de xigante na cada vez máis decisiva economía da atención), a Corte Suprema de EE UU adopta unha interpretación de Segunda Enmenda que liberaliza na práctica o control de armas en EE UU. Con tiros reais ou clicks dixitais, os índices dopamínicos e testosterónicos disparados adiantábanse a ofrecer reparo á ansiedade que estaba por vir, a época do precariado, nun ano realmente excepcional no que Putin decidía perpetuarse na persoa interposta de Medvédev, e os territorios prorusos de Abjasia e Osetia do Sul serviron de escenario da guerra ruso-georgiana (ensaio menor da futura Ucraína). Se lle engadimos os conflitos alimentarios en máis de corenta países, foi un ano inesquecible.

Agora que o lector poña entre os feitos as relacións que considere. Construir un relato non sirve para ter a verdade absoluta pero sí para entender mellor onde vivimos, lonxe de cometer o erro tan frecuente en estudantes incautos, cando falan de Hume, de poñer casualidade onde debe dicir causalidade (erro garrafal que demostra non ter entendido nada).

En 1991, ano da disolución da URSS, creouse o Goldman Sachs Comodity Index sobre unha mostra de productos alimentarios esenciais, para facilitar o seu manexo especulativo na Bolsa de Chicago, praza central dos mercados alimentarios globais. En pouco máis dunha década, a Bolsa de Chicago movía cincuenta veces máis cartos coa especulación cos precios do trigo do que supón a suma total da producción mundial de trigo. Agora, quince anos despois de 2008, non se pode negar a coherencia do fío que une a orxía neoliberal de creatividade financeira e as políticas de reducción da protección social, entre a fuga do capital inmaterial e os ciclos de crise e hambruna que viviría a humanidade (os principais: o que desemboca na Primaveira Árabe en 2011, e en 2022 a resultas do tremendo golpe de realidade que foi a pandemia). As cifras de inseguridade alimentaria son abraiantes: 135 millóns antes da pandemia, 276 millóns despois. E de fondo, o imparable e desigual cambio climático.

Agora, coa guerra en Ucraína, son 323 millóns. Imáxinábamos que as guerras serían libradas desde escuros despachos con videoconsolas dixitais ou en remotos países interpostos, e Ucrania nos devolve a realidade dos bombardeos e a loita por territorio e recursos en Europa, convertida en socia menor do teatro global. Frente a globalización feliz, o real parece estar de volta. Incluso uns globos aerostáticos nos ceos de América nos devolven a un mundo más simple e elemental. Un novo ciclo que veremos se acaba por trocarse en sismo.

jueves, 9 de febrero de 2023

LA POBREZA Y EL MAL

 

LA POBREZA Y EL MAL

Club Mundial de Filosofía

Congreso sobre la pobreza

Barcelona 7/febrero/2023

 

1.                LA IRRUPCIÓN DEL MAL SOCIAL

 

Desde los tiempos en que el mal era un principio de justicia cósmica inapelable, como lo expresó tan bellamente Anaximandro con su idea de la justicia[1], y después de considerar el  mal como el castigo de un Dios que redoblaba la apuesta ante la osadía humana de la libertad, hemos aprendido al fin que el mal es un producto humano, algo que deriva de las condiciones en las que organizamos nuestra convivencia. Somos productores del mal, lo hemos afirmado tanto dentro como fuera de nosotros, lo hemos distribuido y esparcido al ritmo de nuestras capacidades técnicas, sin que nuestro poder haya encontrado la fórmula para conjurarlo.

De los males contemporáneos, la pobreza es una constante que tiende a ser invisibilizada a fuerza de permanecer. Quizá reteniendo algo de ese origen insondable, la pobreza tiene el halo de una condena, da igual si dictada por Dios o por la furia de la naturaleza. Un mal que parece obstinarse, pero ahora ya no olvidamos que somos su causa y que por tanto es nuestra responsabilidad, sigue siendo así un producto de la libertad pero sin la sanción de un Dios que la haga inevitable.

Antiguamente la pobreza formaba parte de la distribución natural de las cosas, y sus aspectos negativos quedaban asociados a la inferioridad natural de los pobres. La tesis del castigo divino vino a establecer dicho estado de cosas como parte del buen orden de la creación, y revistió a la pobreza de un aura de prestigio, en cuanto condición electiva que denotaba una renuncia virtuosa a la ambición material, llegando a convertirse el “voto de pobreza” en un elemento de elevación espiritual. “Dios proveerá”, pensaba el pobre, mientras el triunfo (provisional) de la Providencia divina sobre el “libre albedrío” ennoblecía su condición.

El racionalismo moderno encontró un mejor aliado en el elogio protestante y calvinista de la laboriosidad, que santificaba la aspiración a la riqueza. De nuevo los pobres quedaron relegados por las tendencias emergentes, hasta que la destrucción de Lisboa en el terremoto de 1755 hizo saltar a Voltaire contra la concepción angelical del orden de lo creado, que incluía la desigualdad más indiscriminada. Fue ocasión privilegiada para considerar el mal como algo social.

La reacción del cristianismo anticipó su pérdida de influencia. El mal encontraba su justificación tradicional en el dramatismo de la libertad humana (San Agustín), pero ahora y ante el pueblo la Iglesia tenía necesidad de culpables, y estos por fuerza tenían que ser agentes del maligno combatibles con la suficiente dosis de crueldad, así que la Inquisición decidió celebrar un Auto de fe, con su fila de condenados en la plaza central de la ciudad todavía salpicada de escombros.

Era difícil atribuir aquella destrucción a un Dios benevolente. En su “Poema sobre el desastre de Lisboa”, Voltaire rompió la visión angelical de la teodicea y rechazó la justificación teológica del sufrimiento en función de un bien mayor que no se podía apreciar por ningún lado, con la muerte de tantos inocentes. Dios ya no podía seguir siendo la razón última del mal porque en tal caso debía tratarse de un Dios aberrante que permitía aquellas injusticias, un Dios incapaz de gobernar los asuntos del mundo, alguien que ya no podía ser el mismo Dios al que imploraba la Iglesia.[2]

El terremoto fue un desafío al optimismo ilustrado. Y fue Rousseau quien acabó de desplazar la cuestión del plano teológico al social, afirmando en respuesta a Voltaire que el origen del sufrimiento de los lisboetas no era Dios sino sus propias acciones, por ejemplo en las formas de construir la ciudad o en todo lo que exige y requiere la propia vida social. "La naturaleza no reunió allí las veinte mil casas de seis a siete pisos, y si los habitantes de esa gran ciudad se hubieran distribuido de un modo más uniforme, y se hubieran alojado debidamente, la catástrofe hubiera sido menor o incluso nula".[3] El mal se abate sobre quien lo ha propiciado, otra forma de explicarlo en relación con causas naturales a la que también contribuirá Kant (que escribió tres textos sobre el desastre).

Rousseau no solo fue pionero en diagnosticar el carácter social de los males que por comodidad o pereza atribuimos a la naturaleza (o a Dios). Sus planteamientos conformaban una visión general de la evolución social humana en la que la pobreza juega un papel determinante. La división entre ricos y pobres  resulta del establecimiento de la propiedad, que finalmente deriva en la diferencia política entre amos y esclavos. Ya sea para apropiarse de lo que no se tiene, ya sea para defender lo que se tiene, el uso de la violencia como arma política adquiere carta de naturaleza. Es en ese contexto en el que hay que entender la aparición de una ley común: ese artificio político ideado, según se dice, para contener a los fuertes y proteger a los débiles, pero que en realidad se apropia de la fuerza de la multitud para proteger los intereses de los poderosos[4].

Con Rousseau comenzamos a advertir la cara oculta del pacto social que el marxismo confirmará desde la perspectiva de clase, y comenzamos a advertir la responsabilidad social de los males humanos. La pobreza ya es vista como una consecuencia de la estructura social, algo a lo que es factible poner remedio desde el ámbito de la acción política. El mal deja de ser un principio explicativo metafísico, se pluraliza, y adquiere concreción social en las distintas formas de lucha de clases que ha vivido el mundo contemporáneo, que hoy vuelven a hacerse patentes, después de la experiencia declinante del Estado social-liberal y su idea de bienestar, cuando la desigualdad se sitúa de nuevo en el centro del debate político.

 

 

2.     RECLUSIÓN PSICOLÓGICA DEL MAL

 

            Entretanto, el mal iba a encontrar otro espacio en el que fundarse, al hilo de la construcción moderna del sujeto y la idea de individuo. Aun admitiendo la amoralidad del mundo, quedaba el espacio de la subjetividad como reducto para la construcción del bien, desde Kant una tarea del individuo que constituye su especial dignidad. Combatir el mal es combatir la propia minoría de edad, exorcizar la ignorancia, atreverse a pensar. La filosofía de Kant confiere al propósito de la Ilustración una base que durante un tiempo parecerá firme, el sujeto moral irreductible a la naturaleza, la densidad ética de una conquista de la autonomía y la libertad que se confronta al vacío de los espacios exteriores (la ley moral en mí, radicalmente distinta al cielo estrellado sobre mí). El humano en Kant es bifronte, una existencia heideggerianamente arrojada al mundo y, a la vez, un proyecto de superación del mundo por parte de un sujeto que se ve emplazado por la retirada de Dios. “Una vez que la antigua metafísica se ha desplazado con Kant hasta el interior del sujeto, de Dios no queda más que una moral rigurosa”[5].

            El sujeto ético adquiere su carta de naturaleza al distinguirse del sujeto epistemológico, y todo proyecto de carácter ético o político podrá ser visto como la prolongación de la singular psicología humana, que sitúa en su centro la idea arquetípica de una “buena voluntad”. Pero el mismo Safranski nos deja una pista sobre las tempestades que estaban a punto de desatarse con esa reclusión psicológica. Según él, “Kant retrocedió con espanto ante el pensamiento de que el mal mantiene un vínculo secreto con la transcendencia del bien”, ya que ambos pueden imponerse con la misma capacidad (¿y legitimidad?, eso mejor no pensarlo) a los intereses de la propia conservación. “¿Por qué la libertad ha de conducir solo en el sentido bueno, y no en el sentido malo?... Ese es precisamente el punto en el que se apoya el doble sombrío de Kant: el marqués de Sade”[6].  

            Doble sombrío porque la transcendencia se pone al servicio no del orden sino del exceso, de una pasión por la crueldad para la que los placeres del sexo no son más que un medio para afirmar la propia soberanía mediante la aniquilación del ser. La modernidad corre ahí por una vía secundaria que se emancipa de la luminosa corriente principal que deviene en el crudo positivismo del mercado capitalista. Vía alternativa que será profusamente transitada por artistas, escritores, estetas, desde “Las flores del mal” (Baudelaire) a “El corazón de las tinieblas” (Conrad), encarnando el mal en los personajes más fascinantes del cine o la literatura que encontrarán su lugar con Freud en el interior del sujeto, como la atávica pulsión de muerte que la civilización no acaba de doblegar, la energía libidinal invertida, el placer obtenido a través del dolor.

            Si la buena voluntad es conducida al sistema de la producción y convertida en el sujeto de una sociedad articulada por el trabajo, el mal será el doble sombrío del idealismo moral, la sospecha permanente que desatan Freud, Marx o Nietzsche, las raíces animales con las que el darwinismo obliga a confrontar. El instinto salvaje, el impulso gregario, la permanente lucha, serán caracteres que se atribuyan a la clase no tanto de los pobres cuanto de los depauperados por el sistema organizado de la explotación capitalista, el sujeto de la alienación, emplazado además como sujeto de la revolución. Los pobres adquieren con el marxismo carta de naturaleza como sujeto político, pero la transformación revolucionaria del sistema productivo no será nada si no se traslada al interior de las conciencias y produce una transformación de la naturaleza humana que extirpe su animalidad y dicte el fin de la prehistoria y el comienzo de la verdadera historia de la humanidad. Es el anhelo de Marx, que será duplicado en el de Nietzsche por superar el nihilismo.  

            Entretanto, la sociedad se ve obligada a lucir sus costuras y mostrar la sangre y el sufrimiento. El proyectado sujeto universal vampiriza las diferencias desde una posición de superioridad moral que desprecia la diversidad de clase, de raza, de género, mientras el proletariado, las razas inferiorizadas y las mujeres inician un lento emerger desde las sombras, facilitado por la afirmación romántica de la singularidad. Desde el buen salvaje de Rousseau al líder revolucionario o el poeta maldito, el prototipo de la civilización será más bien un anti-héroe, como podrían serlo hoy el migrante o el sin techo.

            Emerge la cultura de lo particular, de lo que no se somete a la normatividad de la conciencia ni del sistema pero reclama su lugar. Es la explosión de un inconsciente social que se populariza en las formas de la cultura, por ejemplo en el cine, medio idóneo para el sujeto de la cultura de masas y los circuitos del consumo. Entran en escena las diferencias, que acaban por nivelar las antiguas jerarquías. (La posmodernidad recogerá más tarde ese impulso nivelador de la esfera cultural al difuminar la separación entre alta cultura y cultura popular, con lo que “un par de botas equivale a Shakespeare”[7]). Es un proceso complejo que ocurre al tiempo que los pioneros de la antropología establecen el presupuesto básico del relativismo y que el sufragio femenino alcanza un umbral definitivo de reconocimiento, dos fenómenos que abren la modernidad, la tensionan y la enriquecen, estableciendo un juego de fuerzas más plural que debilita al sujeto que se pretendía universal (hombre blanco occidental, clase media en ascenso).

            Es la concepción antropológica que venía sirviendo de referencia principal en el pensamiento moderno lo que se tambalea, obligada a introducir en su seno variaciones antes excluidas a los márgenes. Es la diversidad de género, de raza, de clase y de cultura, el difuminado tanto genético como psicológico de los límites de lo humano. El instinto animal que anida en nuestra psique, cuyo (auto)control es fundamento de civilización, permite identificar como descontrol patológico el origen de nuestros males, a la vez que una idea de continuidad entre animal y humano, consolidada por cada avance en la comprensión del comportamiento animal y nuestras similitudes con él. ¿Adónde nos lleva este borrado de nuestra preciada singularidad pasada, en el plano de nuestros conflictos éticos, sociales y políticos? ¿Cómo se traslada a este plano la disolución de las jerarquías? Humanidad ampliada o desfondada, horizontes subhumanos y transcendencia del hombre; su obsolescencia, (Gunther Anders), o bien el origen tecnológico de todos los transhumanismos que nos hacen pensar no en un reencuentro sino en una fuga de nosotros mismos, en una fusión del Übermensch y el marciano.

 

 

3.     MATAR DE HAMBRE

            La sociedad industrial ha elaborado nuevas formas de producir el mal, en una escala mayor y en modos específicos. Ya no hablamos de estratos profundos de la psique (ya no más maldiciones divinas ni simples errores humanos) sino de todo un sistema de producción: una vez que se impone el fin (la producción de riqueza) se asume que este fin tiene un precio, y ese precio se traduce en una cuota de hambre. La pobreza es la reserva de esa producción, su fondo oculto, su condición de posibilidad. Una realidad incómoda porque nos hace ver los pies de barro del mundo desarrollado, y que se oculta al convertirla en una postal que contemplamos con distancia, como una metáfora exótica de nuestras impotencias.

            El mal estético podía integrarse fácilmente en los circuitos del consumo; ahora, nos referimos a la producción técnica de la maldad, expresada como injusticia, desigualdad y pobreza. El mal radical, que Kant había intuido y rechazado, encuentra su instrumento poniéndose al servicio de voluntades e intereses (la raza, la clase, la nación privilegiada) que apelan a un poderío amenazado del que habría que reapropiarse, y un futuro que exige purificación. Para ello se ponen en juego prácticas de masas que tienden a ocupar la totalidad del espacio, tanto hacia dentro, mediante la colonización de las relaciones sociales y la producción de formas de subjetividad sometidas a la masa, como hacia fuera, físicamente, con la búsqueda de mayor espacio vital (argumento privilegiado de autócratas, de Hitler a Putin).

            La historia del capitalismo contemporáneo es la de las prácticas de producción de riqueza que requieren de un constante crecimiento económico, historia jalonada por tres modelos principales: el modelo colonial, el totalitario y el neoliberal. De la mano del saber moderno, forjado desde su origen etnocéntrico y patriarcal y consolidado con el positivismo, los tres modelos forman parte de un mismo proceso de expropiación planificada de recursos, en uno u otro grado, de uno u otro tipo, pero siempre con el efecto similar de producir pobreza. Aunque interesadamente se revista con los oropeles del progreso, o incluso se niegue, cuando se la considera un mero daño colateral.

 

            El hecho es que entre 1875 y 1914 las potencias coloniales se repartieron un cuarto de la superficie de la Tierra. Las nuevas capacidades técnicas y militares permitieron conseguir recursos ajenos para ampliar mercados, lo que sirvió para combatir el desempleo en las metrópolis, que estaban en plena industrialización. La conquista y reparto de territorios y la concentración masiva de la propiedad de la tierra cumplían fines económicamente virtuosos, que sin embargo tenían el coste del sometimiento y la desposesión de innumerables poblaciones autóctonas y la expropiación de sus modos de vida. Millones de campesinos tradicionales se fueron convirtiendo en nuevos siervos deudores de la metrópoli, a lo sumo proletarios rurales a los que el desarrollo occidental ancló a su atraso.

            El desarrollo económico que conocemos de los últimos 100 o 150 años en los países occidentales fue posible por ese proceso, intenso y prolongado en el tiempo, de expropiación colonial, una continuación ampliada de la desigualdad radical que venía practicándose desde el comercio de esclavos. La abolición de la esclavitud promovida por las ideas ilustradas abrió el camino al universalismo antropológico, pero desplazó el lugar de la desigualdad al plano de lo social, y es ahí donde se consolida el colonialismo, entre la emergente lucha de clases y su entrelazamiento con justificaciones pseudocientíficas de los comportamientos prototípicos de las razas, dentro del dominante darwinismo social.

            Visto en perspectiva puede decirse que ese proceso de expropiación no ha concluido, ya que fueron grandes propietarios occidentales (y su pléyade de socios autóctonos) quienes acabaron gestionando la descolonización, sin revertir la estructura de la propiedad heredada del extractivismo colonial.

 

            El segundo modelo fue el totalitario, que ocupó buena parte de la Europa de entreguerras y del que el programa nazi fue prototipo. La constitución extrema de un “nosotros” frente a un “ellos” que deben ser directamente exterminados puede considerarse la encarnación más palpable del mal contemporáneo, el “mal radical” del que hablaba Hannah Arendt.

            Esta forma del mal abarcó todos los frentes: desde las justificaciones ideológicas (la higiene racial, el antisemitismo, la mística de la guerra) hasta los detallados planes de exterminio (como el Hungerplan, con sus cuatro categorías, los “bien alimentados”, los “insuficientemente alimentados”, los “hambreados” y los “exterminados por hambre”, con sus estrictas asignaciones de comida)[8], incluyendo los recursos de la sociedad de masas y la publicidad, puestos al servicio del culto al líder. El objetivo no era inferiorizar una masa social sino la aniquilación moral de la dignidad humana, la supresión de todo rastro de individualidad. Ese era el objeto de los campos de concentración y exterminio, auténticos laboratorios de experimentación criminal que no se limitaban a producir la muerte física, sino que buscaban despersonalizar, aniquilar la singularidad, borrar las huellas de la existencia de la considerada población excedente[9].

            Observamos ese mal en la producción de una masa de cadáveres vivos, que nos dicen que es posible aniquilar a los seres humanos sin su eliminación física, que hasta ahí llega el poder, capaz de domesticar la vida y, con ello, privar de significado a la muerte y truncar toda posibilidad de sentido. Por eso la conciencia (lacerante pero poco atendida) de que “después de Auschwitz” no es posible pensar igual que antes, que no es posible seguir haciendo poesía igual que antes, que nada puede ser igual.

            Solo queda un mal perfectamente banal, como el que identificó Arendt en Eichmann[10], capaz de sacudirse toda responsabilidad e incluso el odio bajo el manto de la simple obediencia, alegando un perverso cumplimiento del deber.

            Podríamos encontrar cobijo intelectual con la condena de Eichmann o, en general, con la derrota del nazismo y el breve destello posterior, cuando se funda la ONU y se aprueba la Declaración Universal de Derechos Humanos. Sin embargo, tras unos años de impulso a las luchas por los derechos humanos y la descolonización, ¿no queda la sensación de que, en sociedades anestesiadas en el régimen de la imagen y la comunicación global, vivimos aún bajo un automatismo similar al que invocaba Eichmann? ¿O bajo un régimen de exclusión para muchos, aunque hayan cambiado los procedimientos y se presenten bajo la pátina amable de la democracia liberal?[11]

 

            Tras unos años de crecimiento económico acompañado de políticas redistributivas que provocaron un avance en las condiciones materiales de los países desarrollados (lo que llamamos Estados de bienestar), ese momento dio paso al neoliberalismo, la reacción de las élites iniciada en el último cuarto del siglo XX, dentro de la que se articuló la globalización como si de un imparable tsunami se tratara.

            En las décadas de 1960 y 1970 comienzan a descender las tasas de crecimiento y, tras las dos crisis del petróleo y más tarde la caída de la URSS la respuesta es bien conocida: liberalización de los flujos de capital, desregulación financiera, aumento explosivo de la “creatividad” (mercados de derivados, fondos de inversión y demás innovaciones financieras). Se habla mucho de los inicios de estas políticas bajo la administración de Reagan y Thatcher, pero fue un marco común del que los demócratas fueron tanto o más entusiastas, como muestra la anulación de la Ley Glass-Steagal, que separaba desde hacía décadas las bancas de ahorro y de inversión, por parte de la administración de Clinton en 1999. Mientras tanto en Europa la izquierda se domesticaba, con la tercera vía de Tony Blair y Gerhard Schröder en Alemania.

            El Consenso de Washington  procedió a la articulación competitiva del mercado global mediante las políticas de ajuste del Fondo Monetario Internacional, con rebajas fiscales al capital y reducción de la protección social. Los tambores de crisis ecológica, el declive de la fuerza de trabajo, tanto agraria como industrial (con el impulso de la emigración a las ciudades tras la Revolución Verde y la automatización de la Tercera Revolución Industrial), y la creación ideológica de un “capitalismo inmaterial” y su promesa de un mayor progreso y bienestar, todos ellos fueron factores que hicieron natural el someter cualquier producto a la lógica financiera, incluidos los recursos alimentarios. Un ejemplo fue la creación del Goldman Sachs Comodity Index en 1991, con el que productos alimentarios esenciales fueron convertidos en objeto de especulación, que habría de ser muy lucrativa para algunos ejecutivos occidentales, pero desastrosa para poblaciones enteras de los países en desarrollo. Aportaré solo un par de datos; el primero: entre 2003 y 2008 (año crítico no solo para las bolsas sino también para las estadísticas del hambre) las inversiones financieras en productos alimentarios se incrementaron desde 13.000 millones hasta 317.000 millones de dólares (casi veinticinco veces más, con la consecuencia del aumento disparado de los precios para el consumidor local). Y otro: la especulación con el precio del trigo en la bolsa de Chicago mueve cincuenta veces más dinero que el valor de la producción mundial de trigo[12]. La economía real queda sobrepasada con creces por la creatividad financiera.

            Las dificultades de acceso a un sustento básico para millones de personas (cientos de millones; 828 millones según la última estimación del Programa Mundial de Alimentos de la ONU) es una realidad que no nos ha abandonado en el siglo XXI, al contrario, es una variable apuntalada desde múltiples frentes, como las reiteradas subidas de precios de los alimentos o las apropiaciones de tierras (“land grab”), que desde 2007 experimentaron una gran aceleración, justo al inicio de la debacle financiera, como si urgiese un retorno al suelo nutricio de la economía real. Matar de hambre ya forma parte de una guerra silenciosa que castiga sobre todo a mujeres y niños, y por toda respuesta lo que hay es repliegue en la defensa de las situaciones de privilegio. Los países de la OCDE emplean seis veces más dinero en subsidiar la producción agraria propia que en ayuda humanitaria, un resto destinado a poblaciones que desde el punto de vista de los centros de poder ya han sido declaradas superfluas. Aunque se sepa que es posible, económicamente, acabar con el hambre en el mundo.

            Con todo, sabemos que la ayuda humanitaria no es suficiente, que es un mecanismo que subsidia la pobreza y crea poblaciones dependientes. No llega ni siquiera con la idea timorata de redistribución. Pero en lugar de articular una respuesta estructural (quizá la única revolución con sentido), la pobreza pierde presencia en el debate público, y cuanto más ubicua es su presencia en las sociedades del mundo desarrollado, menor es su peso político. Interesa presentar una pobreza renaturalizada, reubicada en la normalidad de un mundo que parece hecho para soportar diferencias extremas en las condiciones materiales de existencia, sin Dios, pero con los mismos efectos de una voluntad ciega e incomprensible.

            Para impedir que el ser humano pueda ser dueño de sí mismo quizá lo que interesa es recluirnos en la caverna y, a base de altos muros de separación, con sus vallas recortadas y cámaras de vigilancia, hacerla inexpugnable. Pero también eso será polvo algún día. Y contra la realidad del hambre, acabar con ella será de nuevo un programa político.

 

 

 

 

 

 

Referencias bibliográficas:

 

-Caparrós (215), El Hambre, Barcelona: Anagrama.

-Rousseau (1976), Discurso sobre el origen y los fundamentos de la desigualdad entre los hombres, Barcelona: Península.

-Rubio, A. (2009), Los nazis y el mal. La destrucción del ser humano, Barcelona: UOC.

-Safranski, R. (2010), El mal. O el drama de la libertad, Barcelona: Tusquets.

-Vilar (ed., 1995), Voltaire-Rousseau. En torno al mal y la desdicha, Madrid: Alianza.

 



[1] “Las cosas perecen en lo mismo que les dio el ser, según la necesidad. Y es que se dan mutuamente justa retribución por la injusticia, según la disposición del tiempo”. Citado en Bernabé, A. (1995), Fragmentos presocráticos, Barcelona: Altaya, 54.

[2] “¿Dirán ustedes, al ver ese montón de víctimas: ´Se ha vengado Dios; su muerte paga sus crímenes?”. El poema está recogido en Voltaire-Rousseau. En torno al mal y la desdicha (edición a cargo de Alicia Vilar, 1995).

[3] Respuesta de Rousseau  a Voltaire (op. cit.: 187).

[4] “He aquí que el rico, apremiado por la necesidad, concibió por fin el proyecto más meditado que jamás entrara en la mente humana: fue el de emplear en favor suyo las propias fuerzas de los que le atacaban, y convertir a sus adversarios en defensores suyos (…)”, de  manera que “todos corrieron hacia sus grilletes creyendo asegurar su libertad”. Rousseau (1976), Discurso sobre el origen y los fundamentos de la desigualdad entre los hombres. 85,86. 

[5] Safranski, R. (2010), El mal o el drama de la libertad, 167.

[6] Íd.,169.

[7] Finkielkraut, A. (1987), La derrota del pensamiento, 115.  

[8] Caparrós, M (2015)., El Hambre, 240.

[9] Rubio, A. (2009), Los nazis y el mal. La destrucción del ser humano, 98.

[10] Arendt, H.(1999), Eichmann en Jerusalén. Un estudio sobre la banalidad del mal, Barcelona: Lumen.

[11] Es la tesis del “totalitarismo invertido”, sostenida por Sheldon Wolin (2008), “Democracia S.A. La democracia dirigida y el fantasma del totalitarismo invertido”, Buenos Aires: Katz.

[12] Caparrós, op. cit.: 323, 324.

EL ESCRIBA DE LA DEMOCRACIA

  El pasado 14 de marzo fallecía Jürgen Habermas a los 96 años, la figura más importante del panorama filosófico   de las últimas seis décad...