A LÍNGUA DAS PEDRAS

A LÍNGUA DAS PEDRAS

Publicado en El Progreso el 13 de febrero de 2021 

 

Calquera amante dos  pedras gravadas sabe que o espectáculo de contemplalas é se cabe maior pola noite. E se non é noite ésta pode crearse cun manto escuro –un plástico vale ou algo similar– e alumeando cunha lanterna por baixo del van abrollando as figuras como se xurdiran das entrañas da terra, vindo dun  tempo desaparecido que fala con esa imaxinería fantástica.

Non é extraño que a tradición popular pensara que os megálitos, petróglifos e mámoas fosen lugares máxicos que agochaban tesouros, o ouro e a prata dos mouros, alí onde as fadas peitean os cabelos ou as meigas facían esconxuros. Cervos, astros e mapas dos ceos, labirintos e outros símbolos vinculan nunha memoria común presente e pasado, individuo e comunidade, nun particular fío de Ariadna que tende pontes co reino dos mortos.

Hai pouco saíu do prelo (Morgante Edicións/Rineoceronte) unha reedición do sorprendente “Corpus dos petróglifos de Galicia”, libro que fora publicado polo investigador pontevedrés Ramón Sobrino Buhígas en 1935, ao abeiro do Seminario de Estudos Galegos, escrito orixinalmente en latín e traducido ao galego por Xosé Souto Blanco no ano 2000 (para Edicións do Castro), baixo a coordinación do sobriño do autor e tamén investigador Ángel Núñez Sobrino.

Hai libros que solo poden existir desde as marxes, fóra das modas e rodeados de silencio. Ramón Sobrino levaba dezasete anos investigando os petroglifos e os seus tipos e formas, os nomes, os emprazamentos, a súa distribución, todo con referencias aos principais investigadores do momento e prologado por Casto Sampedro e Florentino López Cuevillas, incluíndo cento quince petroglifos descubertos por el (neses anos só había uns cincuenta emprazamentos localizados).

Sobrino pertence a unha saga de autodidactas que mesturaron ciencia e arte sen prexuizos. Biólogo de formación e arqueólogo por vocación, adicouse tamén a fotografar os seus achádegos, deixando ver unha sensibilidade artística que ilumina a fría obxectividade do científico. O seu interés polos petroglifos resulta desa conexión entre a paisaxe galega e o mundo do rural coa vocación humanista dun intelectual europeo que pasou pola antropoloxía simbólica, a arqueoloxía e a investigación do megalitismo. A relevancia artística dos petroglifos está fora de toda duda pero son tamén unha linguaxe?

Esa zona gris entre ciencia e arte precisa unha língua propia, unha língua fora da norma, un discurso que hoxe dicimos transversal. Cando Galileo dí que “a filosofía está escrita nese grandioso libro que temos aberto ante os ollos”, o propio universo, libro que “está escrito en língua matemática e os seus caracteres son triángulos, círculos e otras figuras xeométricas”, está propoñendo unha nova forma de entender a matemática, non como unha fría abstracción que empobrece a experiencia senón a verdadeira linguaxe da natureza, o coñecemento esencial sen o que andaríamos perdidos nun escuro labirinto.

Ese momento glorioso da matemática ía abrir a época da ciencia que tan impresicindible, faústica e dominadora acabaría sendo. Nada como a ciencia encarnou mellor a proximidade da que falaban os románticos (Hölderlin) entre perigo e salvación, a faciana bifronte da que xa advertía Francis Bacon, xa que “para dominar a natureza hai que someterse a ela”.

A matemática convertíuse na língua franca da ciencia, pero como sabían os clásicos a natureza gusta de esconderse. Borges dicía que ao pechar o libro as palabras desordenábanse dentro e de cada vez hai que volver empezar. A ciencia non é suficiente a para a simple tarefa de explicar un árbol. Un organismo vexetal? Un recorte orgánico na escuridade do universo? Unha paraxe provisoria nos fluxos da luz? Os animais viven en paisaxes que non podemos nin imaxinar. “Para describir un árbol precísase un poeta”, dicía o naturalista Ramón Margalef. “A verdor das árbores é parte do meu sangue” (Pessoa). En último termo para comprender a vida solo cabe a linguaxe da poesía, ou unha literatura que dialogue coa terra e as pedras perseguindo rastros, tanteando pegadas, esbozando anacos de sentido.

Cando falan as pedras trátase dunha língua? Ou son imaxes que transmiten unha historia? Cervos e astros, mapas dos ceos, labirintos, que nos contan? As interpretacións diversas foron cambiando entre o simbólico e o material, pero hai algo que a unha cultura que se quiera viva non lle debe faltar: ese fío de Ariadna que axuda a facer memoria e conecta a comunidade dos mortos coa soledade na que quedan os vivos.  Como dúas montañas que do contrario son igual de inaccesibles.

 

Febreiro 2021